Sáng 10/12/2025, tại chương trình làm việc của Kỳ họp thứ 10, Quốc hội đã biểu quyết thông qua 2 dự án luật quan trọng trong lĩnh vực y tế: Luật Dân số và Luật Phòng bệnh. Đây được xem là bước tiến lớn nhằm hoàn thiện khung khổ pháp lý, đáp ứng các yêu cầu cấp bách về chuyển đổi chính sách dân số và nâng cao năng lực phòng ngừa bệnh tật trong bối cảnh mới.
Dưới đây là những điểm mới nổi bật, tác động trực tiếp đến quyền lợi và trách nhiệm của mỗi người dân.
Luật Dân số 2025
1. Xóa bỏ giới hạn số con, đề cao quyền tự quyết của cặp vợ chồng
Một trong những thay đổi mang tính lịch sử là việc bãi bỏ quy định “Mỗi cặp vợ chồng chỉ nên có từ một đến hai con” từng tồn tại trước đây. Thay vào đó, Luật mới quy định cá nhân, cặp vợ chồng có quyền tự nguyện quyết định số con, thời gian sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh dựa trên tình trạng sức khỏe, điều kiện kinh tế và nuôi dạy con cái,.
Chính sách này nhằm mục tiêu duy trì mức sinh thay thế (trung bình mỗi phụ nữ sinh 2,1 con) để đảm bảo sự phát triển bền vững của đất nước. Đặc biệt, Nhà nước nghiêm cấm mọi hành vi cưỡng bức, ép buộc việc sinh con hoặc không sinh con.
2. Ưu đãi đặc biệt cho phụ nữ sinh đủ 02 con
Để khuyến khích duy trì mức sinh thay thế, Luật Dân số 2025 bổ sung nhiều chính sách hỗ trợ thiết thực, bao gồm:
Kéo dài thời gian nghỉ thai sản: Khi sinh con thứ hai, lao động nữ được nghỉ 07 tháng (tăng 01 tháng so với quy định chung) và lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc.
Hỗ trợ tài chính: Phụ nữ sinh đủ 02 con trước 35 tuổi, hoặc phụ nữ tại các tỉnh có mức sinh thấp, phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người sẽ được hỗ trợ tài chính khi sinh con.
Ưu tiên về nhà ở: Người có từ 02 con đẻ trở lên được ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội,. Trong trường hợp có nhiều đối tượng cùng tiêu chuẩn, người có từ 02 con trở lên sẽ được xếp vào danh sách thứ tự ưu tiên trước.
3. Nâng cao chất lượng dân số từ trước khi kết hôn
Luật Dân số 2025 đặc biệt chú trọng đến việc nâng cao thể chất, trí tuệ và tinh thần của người dân. Nhà nước khuyến khích nam, nữ chủ động tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn. Tùy vào điều kiện kinh tế, chính quyền địa phương có thể hỗ trợ kinh phí cho hoạt động này,.
Bên cạnh đó, việc khám sàng lọc, chẩn đoán và điều trị trước sinh, sơ sinh cũng được khuyến khích để phát hiện sớm các bệnh bẩm sinh. Chi phí này sẽ được hỗ trợ từ ngân sách nhà nước và bảo hiểm y tế theo lộ trình quy định.
4. Chủ động thích ứng với già hóa dân số
Trước thực tế tỷ lệ người cao tuổi tăng nhanh, Luật mới quy định mỗi cá nhân cần có trách nhiệm chủ động chuẩn bị cho tuổi già ngay từ khi còn trẻ về cả sức khỏe, tài chính và tâm lý. Người dân được khuyến khích tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm sức khỏe để đảm bảo an sinh khi về già.
Nhà nước cũng cam kết phát triển mạng lưới chăm sóc người cao tuổi đa dạng: từ tự chăm sóc, chăm sóc tại nhà đến các cơ sở chuyên khoa lão khoa,. Đặc biệt, chính quyền địa phương có thể hỗ trợ kinh phí mua thẻ bảo hiểm y tế cho người cao tuổi chưa có thẻ.
5. Kiểm soát chặt chẽ mất cân bằng giới tính khi sinh
Luật tiếp tục duy trì các quy định nghiêm ngặt để đảm bảo sự cân bằng giới tính tự nhiên (khoảng 104 – 106 bé trai/100 bé gái). Nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức, bao gồm cả việc thông báo hay tiết lộ giới tính thai nhi.
Những người có hành vi tiết lộ giới tính thai nhi để phá thai sẽ bị đình chỉ hành nghề khám bệnh, chữa bệnh theo quy định của pháp luật,.
Luật Dân số 2025 không chỉ là khung pháp lý cho quản lý nhà nước mà còn là tấm lưới an sinh, bảo vệ quyền lợi sinh sản và nâng cao chất lượng sống cho mọi người dân. Luật sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 01/07/2026 (riêng các chính sách hỗ trợ tài chính khi sinh con sẽ thực hiện từ 01/01/2027). Người dân cần nắm vững các điểm mới này để thực hiện đúng nghĩa vụ và thụ hưởng tối đa các chính sách ưu đãi từ Nhà nước.
Luật Phòng bệnh
Luật được thông qua nhấn mạnh các giải pháp phòng bệnh chủ động như tiêm chủng mở rộng, dinh dưỡng cộng đồng, phòng chống bệnh không lây nhiễm và truyền thông sức khỏe. Các chương trình phòng bệnh sẽ được tổ chức theo hướng dài hạn hơn, có đánh giá tác động rõ ràng và gắn với mục tiêu phát triển bền vững.
Theo Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, về vấn đề khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí, nhằm đảm bảo vấn đề nguồn kinh phí và tính khả thi để triển khai thực hiện chính sách này, Chính phủ đã hoàn thiện các quy định về đa dạng hóa nguồn kinh phí bao gồm nguồn ngân sách nhà nước, xã hội hóa và đặc biệt là từ Quỹ bảo hiểm y tế.
Đồng thời tại Điều 44 Luật đã sửa đổi, bổ sung Luật Bảo hiểm y tế, quy định người dân được Quỹ bảo hiểm y tế chi trả chi phí khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí theo lộ trình và khả năng cân đối của Quỹ bảo hiểm y tế.
Luật Phòng bệnh năm 2025 cũng bổ sung một số nội dung mới so với quy định hiện hành về tiêm chủng. Cụ thể, xác định rõ việc tiêm chủng hiện nay không chỉ là việc đưa vaccine mà còn có cả việc đưa sinh phẩm vào cơ thể con người để phòng bệnh.
Quy định “Hệ thống thông tin về phòng bệnh” bao gồm cả thông tin về “tiêm chủng”; bổ sung quy định về “rà soát tiền sử tiêm chủng” khi thực hiện kiểm tra sức khỏe đầu năm học. Người dân có quyền được sử dụng và bảo đảm công bằng trong tiếp cận vaccine, sinh phẩm theo từng lứa tuổi, từng đối tượng trong suốt cuộc đời để bảo vệ bản thân và cộng đồng.
Luật cũng nêu rõ 2 hình thức thực hiện tiêm chủng gồm “Tiêm chủng bắt buộc” và “Tiêm chủng tự nguyện”. Theo đó, Chương trình tiêm chủng mở rộng bao gồm tiêm chủng thường xuyên, tiêm chủng bù liều, tiêm chủng chiến dịch chủ động và các phương thức tổ chức tiêm chủng khác do Bộ Y tế quyết định.
Luật cũng đã hoàn thiện các quy định liên quan tới phòng, chống bệnh lây nhiễm.
Về Quỹ phòng bệnh,
Luật quy định theo hướng tách mục đích và nhiệm vụ của Quỹ thành hai khoản riêng biệt để đảm bảo sự rõ ràng.
Đồng thời, bổ sung nhiệm vụ chi của Quỹ cho hoạt động khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí, qua đó bảo đảm thêm nguồn lực để triển khai thực hiện chính sách quan trọng này. Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, định hướng và huy động xã hội thực hiện chính sách phòng bệnh, giải quyết toàn diện, đồng bộ các vấn đề về phòng bệnh. Ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí chi thường xuyên, chi đầu tư cho y tế dự phòng.
Cơ sở y tế dự phòng được tự chủ quyết định mức thu nhập tăng thêm cho công chức, viên chức, người lao động từ nguồn thu hợp pháp ngoài ngân sách nhà nước cấp, phù hợp với quy chế chi tiêu nội bộ và kết quả hoạt động của đơn vị.
Luật cũng quy định có chính sách ưu đãi đặc thù, vượt trội đối với nhân viên y tế trực tiếp làm chuyên môn tại trạm y tế cấp xã, cơ sở y tế dự phòng. Phát triển nhân lực y tế dự phòng bảo đảm đủ năng lực tổ chức triển khai các hoạt động phòng bệnh, đặc biệt tại khu vực biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn và vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn.
Có chính sách đẩy mạnh phong trào toàn dân chủ động phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe, thực hiện lối sống lành mạnh, xây dựng văn hóa sức khỏe trong Nhân dân; khuyến khích cộng đồng, cá nhân chủ động, tích cực cập nhật kiến thức để phòng bệnh, tiếp cận sử dụng dịch vụ phòng bệnh…
Dinh dưỡng trong phòng bệnh được thực hiện trong suốt vòng đời, theo lứa tuổi, đối tượng; bảo đảm dinh dưỡng hợp lý, phù hợp với thể trạng, văn hóa và điều kiện kinh tế của người Việt Nam; chú trọng dinh dưỡng từ khi thai nhi đến trẻ được 24 tháng tuổi.
Các biện pháp thực hiện dinh dưỡng trong phòng bệnh bao gồm: Khám sàng lọc, đánh giá, theo dõi về tình trạng dinh dưỡng; Tư vấn, hướng dẫn dinh dưỡng hợp lý; Thông tin, giáo dục, truyền thông về dinh dưỡng hợp lý; Can thiệp dinh dưỡng theo lứa tuổi, đối tượng phù hợp với tình trạng dinh dưỡng; Các biện pháp thực hiện dinh dưỡng trong phòng bệnh khác do Bộ trưởng Bộ Y tế quyết định phù hợp với tình hình thực tế.
Trong đó, về dinh dưỡng cho người trong độ tuổi lao động, theo Luật, trường hợp người sử dụng lao động có tổ chức bếp ăn, ăn ca cho người lao động thì bảo đảm dinh dưỡng hợp lý trong bữa ăn.
CTXH
